Soomni gocha jaarraa hedduu dura raawwatama turedha. Kunis namicha Hippokraaxis, “abbaa qoricha, ” kan jedhamuun jaarraa shanaffaa keessa akka jalqabame jedhamee yaadama. Garuu amantiiwwan hedduun kanneen akka amantii Yihudootaa, Kiristaanummaa, Budiizimii, Islaamummaa kana dura jaarraa hedduuf soomana qabaachaa turan. Sooma jechuun sababa amantii ykn fayyaatiin yeroo murtaa’eef nyaata hir’isuu ykn dhiisuudha. As dhihoo immoo ulfaatina qaamaa hir’isuuf baay’ee barbaachisaa waan ta'eef beekamaa ta’eera. Soomni addaan citee guyyaa keessa sa’aatii murtaa’eef nyaata nyaachuu kan dabalatudha. Akka saayinsiin jedhutti soomni faayidaa fayyaa hedduu qaba.
Faayidaa soomaa kudhan kan isin beekuu qabdan kunooti.
Faayidaa Sooma #1 – Ulfaatina qaamaa hir’isuu
Faayidaa soomaa ijoo keessaa tokko ulfaatina qaamaa hir'isuudha. Namoonni baay'een soomni ykn yeroo murtaa’eef nyaata addaan kutuun ulfaatina qaamaa hir'isuuf akka isaan gargaaru dubbatu, keessumaa cooma garaa. Sababni isaas xiyyeeffannaan waan nyaachuu qabdu caalaa yoom akka nyaattu irratti waan ta’eef. Sa’aatii ramadame keessatti nyaata fayya qabeessa nyaachuun barbaachisaa ta’uun isaa beekamaadha, garuu nyaanni kun nyaata hedduu caalaa daangeffama xiqqaa qabaachuu qaba. Cooma xiqqaa ykn kaarboohayidireetii xiqqaa nyaachuu ykn lakkoofsa kaalorii keessan daangessuu dhiisuu dandeessu, garuu hanga nyaata madaalawaa nyaattaniif yeroo soomtan ulfaatina qaamaa hir'isuu keessatti gahee guddaa qaba.
Faayidaa Sooma #2 – Fayyaa onnee fooyyessa
Soomni faayidaa onnee fi ujummoolee dhiigaaf fayyida-qabeessa akka ta'e qorannoon ni mul’isa. Soomni carraa dhukkuboota onnee tokko tokko kan akka;
》Furdina garmalee
》Dhiibbaa dhiigaa
》Kolestroolii keessan gadi buusa
》Dhiibbaa oksijiinii onnee keessan keessatti hir'isa
》Inflammation kan atherosclerosis fiduu danda'u illee ni hir'isa.
Faayidaa Sooma #3 – Dhukkuba sukkaaraa duraaf (a prediabetic condition)
Yoo dhukkuba sukkaaraa duraa qabaatte soomni fooyyessuf heddu gargaara. CDCn akka gabaasetti, Ameerikaa keessatti ga’eessonni tilmaamaan miliyoona 96 ta’an dhukkuba sukkaara duraa qabu. Kun baay'ina ummata Ameerikaa keessaa %38 irra guddaadha. Dhukkuba sukkaaraa duraa saaxilamuu jechuun, hammi sukkaara dhiigaa yeroo biraa caalaa ol’aanaa ta’uu jechuudha.
Dhukkuba sukkaaraa 'Type2 diabetes' hin qabdu yoo ta'eyyuu, garuu jijjiirama akkaataa nyaata jireenyaa kee irratti yoo goote malee dhukkuba kanaan qabamuuf carraan isaa guddaadha. Dhukkubni sukkaara duraa tiruu fi onnee keessan irratti miidhaa geessisuu danda'a. Soomni ykn Soomana irratti dabataan Soorata haaraa (fresh fruit) kan akka kuduraalee, fuduraalee, midhaan faayidaa baay’ee qabuu fi foon dhadhaa hin qabne filatanii nyaachuun illee fayyaaf gaaridha.
Faayidaa Sooma #4 – Cooma kuufame gubuuf
Soomni cooma garaa keetti kuufame balleessuuf yookaan gubuuf ni gargaara. Yeroo soomtan adeemsa meetaaboliizimii jalqabsiisu keessatti gahee guddaa qaba. Adeemsi kun qaamni keenya madda anniisaa isaa isa guddaa kan ta’e gilukoosii akka gubu taasisa. Yeroo kun ta'u qaamni keenya cooma kuufame sana anniisaaf guba. Qaamni kee cooma gubaa jiraachuu isaa akkamitti beekta? Ulfaatina qaamaa hir'isuuf yoo soomtan qaamni keessan cooma gubaa akka jiru yeroo:
》Yeroo hunda beelli sitti hin dhaga’amu
》Miirri fayyaa olka’aa ta’e sitti dhaga’ama
》Dhukkubbii xiqqaa qabda
》Dhiibbaan dhiigaa keessan gadi bu'a
Faayidaa Sooma #5 – Carraa kaansariin qabamuu kee hir’isuu danda’a
Qorattoonni tokko tokko akka jedhanitti soomni carraa guddina dhiitaa hir'isuuf gargaaruu danda'a. Hir’inni kun kan ta’eef soomni seelonni kaansarii soorata murtaa’oo guddachuuf isaan barbaachisan waan dhabsiisuuf. Kunis seelonni kaansarii caalaatti akka saaxilaman waan godhuuf.
Faayidaa Sooma #6 – Umurii dheeraa akka jiraattu si gargaara
Qorattoonni akka amananitti faayidaan sooma tokko dhukkuba xiqqaachuun umurii dheeraa akka argamsiisu taasisa. Soomni addaan cituu, akka yaada qorattoota hedduutti, kaarboohayidireetii xiqqaa nyaachuu caalaa fayya qabeessa, sababiin isaas soomni sadarkaa GH keessan gargaara. Hormooniin GH bu'aa hormoonota guddinaa lafee fi tishuuwwan keessan waliin walqabatan kan to'atu yoo ta'u, maashaalee qalla'oo fayyaa ta'an akka eegdan isin dandeessisa. Sadarkaa GH kee eeguun carraa dhukkuba yeroo dheeraa qabaachuu kee gadi buusuufi umurii kee dheeressuuf gargaara. Akkuma umuriin kee dabalaa deemuun qaamni kee uumamaan gadi bu’a, kunis guddinaa fi oomisha seelii irratti dhiibbaa qaba. Soomni seelonni kee yeroo dheeraaf hojii isaanii akka eeggatan gargaara. Soomni addaan cituu fi jireenya fayya qabeessaaf, nyaata fayya qabeessa nyaachuu fi sochii qaamaa gochuun fayyaa gaarii qabaata.
Faayidaa Sooma #7 – Fayyaa Sammuu keef
Yeroo soomtan gilukoosii kuufame ofirraa baasuun dandeettii qaamni keessan cooma gubu ni dabala. Adeemsi cooma gubuu kun keetoosiis jedhama. Keetoosiis uumamuun humna kee dabaluu fi xiyyeeffannoo kee fooyyessa. Walumaagalatti hojii sammuu fayya qabeessa gochuuf humna guddaa qaba. Dabalataan, qorattoonni akka jedhanitti soomni dhukkuboota niwuroodegenereeshinii kanneen akka 'Parkinson’s disease' ykn 'Alzheimer’s disease' irraa nu eeguu danda’a.
Faayidaa Sooma #8 – Sukkaara dhiiga keessanii gadi buusa
Soomni miira insuliinii keessan fooyyessa. kunis insuliinii akka gadi bu'u taasisa. Kunis erga nyaata nyaattan yeroo muraasa booda hammi sukkaara dhiigaa akka fooyya’u taasisa. Hamma sukkaara dhiiga keessanii sadarkaa gaarii irra kaa’uun rakkoo fayyaa yeroo dheeraa kan akka
》Rakkoo arguu (Vision loss)
》Dhukkuba tiruu
》Fayyaa onnee
》Akkasumas humna kee dabaluu fi miira kee fooyyessa.
Faayidaa Sooma #9 – 'inflammation hir’isa
Faayidaan soomaa inni biraan immoo sadarkaan inflammation qaama keessan keessatti akka gadi bu'u gargaara. Yeroo tokko tokko miidhaan inflammation si mudachuun waanuma jiruudha, garuu inflammation fi dhukkubbiin yeroo dheeraa yoo si mudate sochii qaamaa sirrii si barbaachisu akka hin arganne gochuu danda’a, kunis ulfaatina qaamaa akka dabalu gochuu danda’a. Soomni addaan cite qaama keessan irratti dhiibbaa farra inflammatory akka uumuuf gargaara. Infeekshinii daangessuu fi deebii ittisa qaama keessanii ni guddisa, akkasumas hamma gilukoosii fi lipidii qaama keessanii illee ni fooyyessa.
Faayidaa Sooma #10 – fayyaa Garaachaaf Mar'umaaniif
Nyaata hir’isuun garaacha keenyaaf boqonnaa kan kennu yoo ta’u, guutummaa ujummoo bullaa’insa nyaataa keenyaaf illee madaaluuf gargaara. Qorattoonni nyaata daangessuun garaacha keenya suphuudhaaf gargaara jedhanii amanu kanaaf summiiwwan inflammatory gara dhiiga keenyatti akka hin dhangalaane ittisuu danda'a.
Soomni yookaan akka malee soomuun miidhaa qabaa?
Eeyyeen, ni qabaata. Soomni akka malee soomni miidhaa akka qabu beekamaadha. Miidhaa soomanaa isin hin yaadne ta’uu danda’u ilaalchisee yaadonni muraasni kunooti.
》Nyaata fayya qabeessa nyaachuu qabda
》Ulfaatina qaamaa suuta suutaan hir’ista
》Qoricha yeroo sooma adda baasu qabdu( fkn qoricha nyaata waliin fayyadaman jiraachuu waan maluuf)